Akdeniz Üniversitesi
NALLIHAN ÇEVRESİNDE
EPİGRAFİ VE TARİHİ
COĞRAFYA ÇALIŞMALARI
 

Doç. Dr. Fatih ONUR

solbosSP 1a
solbosNallı3
solbosNallı3
solbosNallı5
solbosSP 3a
solbosSP 5a

IOULIOUPOLIS / JULIOPOLIS (Çayırhan) ve ÇEVRESİ

"F. Onur, Epigraphic Research around Juliopolis I: A Historical and Geographical Overview, Gephyra 11, 65-83" künyeli makaleden Türkçe'ye uyarlanmıştır. 

Ioulioupolis[1] (Ἰουλιούπολις) çeşitli antik kaynaklardan bilinmektedir. Augustus döneminden öncesine giden bir kaynak olmamakla birlikte, kentin önceki ismi olan Gordiukome, kentin erken tarihine işaret ediyor olmalıdır. Nallıhan merkezde herhangi bir antik yerleşim olup olmadığına ilişkin kaynaklardan ya da epigrafik verilerden herhangi bir veri olmadığı gibi, antik bir adı da bilinmemektedir. Kent merkezinde antik yerleşim izi gösteren herhangi bir yapı kalıntısı da bilinmemektedir. Fakat Nallıhan’ın, Çayırhan gibi, “Hacı yolu” [2] olarak adlandırılan ana rota üzerinde olduğu kesindir. Strabon’a göre[3], Gordiukome’li Kleon, kendi köyünü bir şehir yaparak adını, İ.Ö. 31 yılındaki Actium Savaşının ardından hizmetine geçtiği C. Iulius Caesar Octavianus (Augustus)’a izafeten Ioulioupolis koydu. Actium’dan önce ise Marcus Antonius’un hizmetinde idi (Str. 12.8.9). Yaşlı Plinius, Bithynia’nın tarihine değinirken, Gordiukome’nin bölgenin 12 kentinden biri olduğunu, isminin Ioulioupolis’e çevrildiğinde de, kolonize edilmiş olduğunu belirtmektedir.[4] Genç Plinius, Trainus’a gönderdiği gönderdiği mektuplardan birisinde, küçük bir yerleşim olan Ioulioupolis’in, Byzantion gibi askeri bir korumaya ihtiyacı olup olmadığını sormaktadır, zira bu kent Bithynia’nın girişinde yer aldığı için tüm yolcuların gelip geçtiği bir yerdedir.[5] Traianus ise cevabında bunu uygun bulmamış, eğer Ioulioupolis’e böyle bir askeri koruma gönderilirse diğer yerlerin de isteyeceğini belirterek, emniyet sağlama işini Plinius’a devretmiştir.[6] Galenos “zeopyros” adında bir çeşit tahılın Bithynia’nın en soğuk bölgelerinde, yani Nikaia, Prusa, Krateia, Klaudioupolis ve Ioulioupolis’te yetiştiğini kaydetmektedir. [7]

Har. 1

Har. 1 Yeni Yazıtların bulunduğu alanlarla birlikte Ioulioupolis and çevresi (taban haritası: HGK 1:250.000)

Ioulioupolis, İ.S. 2. yy’da Ptolemaios tarafından Bebryka (Bithynia’nin eski adı) içerisinde doğusundaki son kent olarak gösterilmektedir. 3. yy sonları ya da 4. yy başlarında Lagania[8] ve Ioulioupolis, Galatia’ya geçmiş olarak görünmektedirler.[9] Ioulioupolis, Konstantinoupolis ve Ankyra arasındaki ana antik güzergâh üzerinde bulunduğu için, antik güzergâh rehberlerinde de kaydedilmiştir. Bu güzergâh Septimius Severus, Carcalla ve Elegabalus tarafından doğu seferleri ve seyahatleri için kullanılmıştı.[10] Severuslar döneminde oluşturulduğu düşünülüp, cursus publicus[11] güzergahlarını kaydeden ve muhtemelen araba kullanımına uygun olan yolları içeren[12] resmi seyahat haritası Tabula Peutingeriana Dadastana’dan[13]  Ioulioupolis’e 29 mp (yak. 42,6 km) vermektedir.[14] İsmini Antoninus Pius’tan alan Itinerarium Antonini Ioulioupolis’i Dadastana’dan 21 mp (yak. 31 km) uzakta göstermektedir, Ioulioupolis’ten sonra ise 24 mp (yak. 35,5 km) mesafede ise Lagania bulunmaktadır.[15] İ.S. 334-334’e tarihli bilinen en eski Hıristiyan güzergah rehberi olup[16] Bordeaux’dan (Burdigala/Bordegala) Kudüs’e kadar giden güzergahın istasyonları ve mesafelerini listelyen Itinerarium Burdigalense, diğer adıyla Itinerarium Hierosolymitanum, Dadastana mansio’sundan Trans monte mutatio’suna 6 mp (yak. 8,9 km), buradan da Milia mutatio’suna 11 mp (yak. 16,3 km), buradan da Ioulioupolis civitas’ına 8 mp (yak. 11,9 km) vermektedir.[17] Ioulioupolis’ten 13 mp (ca. 19,2 km) sonra ise Hycronpotamum (Hieronpotamon), ondan 11 mp (ca. 16,3 km) sonra ise mansio Aganuia (Lagania) verilmiştir. Nihayetinde Dadastana’dan Ioulioupolis’e olan mesafe 25 mp (yak. 37 km) kadardır. Böylelikle bu üç güzergâh rehberinin bu iki yer arasındaki mesafede uyumlu olmadığı görülmektedir. French Trans monte mutatio’suna olan 6 mp’lik mesafenin 11 mp (yak. 16,3 km) olarak düzeltilmesi gerektiğini düşünmektedir[18], böylelikle toplam 30 mp (yak. 44,4 km) olmaktadır. Sonuç olarak, bu güzergâh listelrine göre Dadastana, Ioulioupolis ve Lagania arasındaki mesafeler şu şekildedir:

 Dadastana – Ioulioupolis

Ioulioupolis – Lagania

 

MP

KM

 

MP

KM

Tab. Peut.

29

ca. 43

 Ioulioupolis – Valcaton: 12
Valcaton[19] - Fines Galatiae: 10

Fines Galatiae - Lagania: 28[20]

22

ca. 32,6

Itin. Ant.

21

ca. 31,1

 

24

ca. 35,6

Itin. Burd.

Dadastana – Trans monte: 11 (French)
Trans monte – Milia: 11

Milia – Ioulioupolis: 8

30

ca. 44,4

 

Ioulioupolis – Hycronpotamum: 13
Hycronpotamum – Lagania: 11

24

ca. 35,6

Tablo 1)  Dadastana, Ioulioupolis ve Lagania arasındaki mesafeler

Prokopios Ioulioupolis’in Justinianus döneminde batısında akan nehre karşı inşa edilmiş duvarlarından bahsetmektedir.[21] İlgili kısım, Ioulioupolis’in 10 mp (ἀπὸ σημείων μάλιστα δέκα: ca. 14,8 km) doğusunda olduğu belirtilen Sykeon[22] kenti yakınındaki Siberis[23] nehrinin neden olduğu sellerden bahseder. Justinianus bu nehrin üzerine güçlü bir köprü inşa ettirir ve köprüyü doğusuna yaptırdığı bir duvar (πρόμαχος) ile güçlendirir, batısına ise bir kilise yaptırır. Prokopios ayrıca Ioulioupolis’in çevre duvarının, kentin batısından geçen nehir nedeniyle güçsüzleştiğini belirtir. Güney kısmı açıkta olup, kuzey kısımları kazılarla çıkarılan duvarın[24] Prokopios’un bahsettiği duvar olup olmadığı araştırılmalıdır. Bu nedenle de Justinianus, güçsüzleşen duvarın 500 ayak (yak. 150 m) açığına, su baskınlarını önlemek amacıyla ikinci bir duvar yaptırdığı belirtir. Fakat Prokopios’un bahsettiği her iki duvarı da tespit etmek, üzerinde bir kiliseyi de içeren bir kaç yapı, çoğunlukla Bizans dönemine tarihlenen bir savunma duvarı ve nekropolis bulunan yarımadanın etrafını saran sular nedeniyle pek de kolay değildir. Bununla birlikte, French Prokopios’un Ioulioupolis ile Sykeon’u karıştırmış olabileceğini, bahsini ettiği köprünün Sarılar’daki köprü olabileceğini düşünmektedir.[25]

Erken Bizans döneminde Ioulioupolis Galatia I eyaleti altında piskoposluklardan bir tanesiydi (Bkz. Har. 2).[26] İ.S. 4. yy’dan itibaren tutulan kilise kayıtlarında Ioulioupolis, 7. yy’dan itibaren Opsikion theması, 8. yy.dan itibaren de Boukellarion[27] theması içerisinde kalan Pontike diocese’sine bağlı Galatia I eyaleti piskoposluk merkezlerinden birisi olarak listelenmektedir. İ.S. 314’te yapılan Ankyra Synodos’una ve İ.S. 325 gerçekleştirilen Nikaia Konsiline piskopos Philadelphos temsilciliğinde katılarak Galatia’nın 5 piskoposluğundan biri olarak görünmektedir. [28] “Ioulioupolis’teki Tanrı’nın kutsal kilisesi piskoposu” Meliphthongos, İ.S. 451 yılında yapılan Khalkedon Konsiline katılmıştır.[29] Çayırhan, Eskişehir’de bulunan yazıtlarda, iki muhtemel piskopos olan Theodoros and Theotodotos anılmaktadır.[30] Notitiae Episcopatuum’da kent Tabia (Tavium) ve Aspones arasında, Ioulioupolis, Helioupolis veya Basilaion olarak geçmektedir.[31] Ayrıca İ.S. 7. yy’da Chronicon Paschale’de, kentin erken tarihine izafeten Bithynia’nın dört önemli kentinden birisi olarak gösterilmiştir.[32] Hierokles, İ.S. 6. Yüzyıldaki Doğu Roma İmparatorluğu’nun idari bölgeleri ve onların kentlerini içeren Syekdemos’unda Ioulioupolis’i Galatia I içerisinde, Mnizos’tan sonra son yerleşim olarak vermektedir.[33] Ayrıca Ioulioupolis piskoposu Pantoleon’un İ.S. 536 yılında Konstantinoupolis’te düzenlenen yerel nitelikli Synodus Constantinopolitana et Hierosolymitana’ya katıldığı bilinmektedir.[34]

Harita 2

Har. 2) Erken Bizans Dönemi’nde (yak. 5. – 6. yy.) eyaletler ve hiyerarşik olarak bağlı kentler (Price – Gaddis 2005, 231-232, Maps 3-4)

Ioulioupolis, Justinianus döneminde doğmuş ve Heraklios döneminde İ.S. 613 yılında ölmüş olan Sykeon’lu Aziz Theodoros’un hayatında da çeşitli yerlerde anılmaktadır. İlgili kısımların bir tanesinde, Sykeon’a 15 mp (ca. 23 km; Prokopios 10 mp olarak belirtmişti) uzaklıktaki Ioulioupolis’te Aziz Heuretos onuruna düzenlenen gece ayinine katıldığı belirtilmektedir.[35] Diğer bir kısımda, Ioulioupolis’in kilise haznedarı olan Theodoros, kilise vergilerini toplayıp ortadan kaybolan oğlunu bulmak için Aziz Theodoros’tan yardım talep ettiği yazılıdır.[36] Kendisi Anastasioupolis (Lagania) piskoposu iken kilise paralarını bağışlar için fazla kullandığı için halk arasında çıkan “kilise parasını çar çur ediyor” dedikoduları neticesinde istifa için Ankyra’ya gider. İstifa dilekçesi Patriarkh Kyriakos’a iletilir, o da imparatorun direktifleri doğrultusunda dilekçeyi kabul eder. Kendisine Anastasioupolis civarlarında görünmemesi söylendiğinden, o da Ioulioupolis egemenlik alanındaki Akreina[37] Başmelek şapelinde gizler.[38] Burada bulunduğu sırada, Solomon adında bir adam ve Julopolisli karısı, kötü ruhlardan muzdarip oldukları için Aziz’i ziyaret ederler ve o da onları iyileştirir.[39] İmparator Phokas (İ.S. 602-610) tahta geçtikten hemen sonra yeğeni Domnitziolos’u ordunun komutasını almak ve Sasanidlere karşı durmak üzere Doğu’ya gönderir. Domnitziolos, yol üzerinde olduğundan Ioulioupolis’e uğrar ve burada Lazike halkının Kappadokia’ya saldırdığını ve Patricius Sergius’un kendisine karşı bir plan yaptığını öğrenir, bunun üzerine de Aziz Theodoros’a gider ve tavsiyesini dinler.[40]

JuliopolisJuliopolis

İ.S. 869-870 yıllarında Konstaninoupolis’te düzenlenen dördüncü konsilde, kent ilk defa imparator Basileios’a (İ.S. 867-886) atfen Basilaion ismini almış olarak görünmektedir. [41] İmparator Aleksios Komnenos’un İ.S. 1086 yılında yayımlanan yeni yasamalarında Basilaion kilisesi Ankyra piskoposluğuna bağlı görünmektedir. [42]   Son olarak, Ramsay (1890, 245) “The original name of Ioulioupolis recurs in a late document of the Eastern Church, where a monastery ἐν τῷ χω­ρίῳ τῆς Γορδίου Κώμης is said to be under the control of τοῦ Μητροπολίτου τοῦ Φαγίτζη.” Şeklinde bir not düşmüştür. Bund an sonra kentle ilgili herhangi bir kayıt bulunmamaktadır.

Kent ilk defa, Mudurnu’dan Nallıhan ve Emremsultan üzerinden Beypazarı’na, Mannert’in önerisini destekleyen Kiepert[43] tarafından belirtilen rotayı takiben giden Lejean[44] tarafından Nallıhan’ın yak. 15 km güneyinde Emremsultan’ın hemen kuzeyindeki bir yere yanlış olarak lokalize edilmiştir. Bu fikir Ramsay ve Anderson tarafından da izlenmiştir. [45] Bu lokalizasyon, French’in Çayırhan’daki Eskişehir mevkiindeki kalıntıları, civarda bulduğu üç miltaşına göre kesin olarak Ioulioupolis ile özdeşleştirene kadar kabul görmüştü.[46] Nekropolis kazılarında bulunan ve kenin adını gösteren sikkeler French’in lokalizasyonunu onaylamıştır.[47] Bugün antik kentin büyük bir kısmı, Aladağ Çayı (Skopas[48]) üzerinde olup Anderson tarafından çizilip tanımlanan antik köprü de olmak üzere, Sarıyar Barajı’nın suları altında kalmıştır. Antik Ioulioupolis’ten elimize kalan, yarımada üzerinde temel olarak Bizans dönemine ait olmak üzere, bir kilise temeli, uzun ve geniş bir koruma duvarı ve Çayırhan termal santralin kül toplama alanına çok yakın olan bir nekropolis bulunmaktadır. Ayrıca bir de, yarımadanın karşısında, suyun öbür tarafında batı nekropolü bulunmaktadır.[49]

MezarlarJuliopolis Nekropolü


[1] Ruge 1918, 102; Strobel 1999, 18-19.

[2] Ramsay (1890, 197) bu ifadeyi Bizans Askeri yollarından biri için kullanmıştır:  “The Pilgrims’ Road. —This road is described more frequently than any other in Asia Minor. It is recorded almost complete, and with very little interruption in the Peutinger Table. It is described in full in the Antonine Itinerary, and with even greater detail in the Jerusalem Itinerary. Many references are made to it by Byzantine writers, especially of a later date; and in the section Constantinople—Ankyra it still remained one of the most important trade-routes in the country.” Bu güzergah French (1981) tarafından detaylıca araştırlmıştır.

[3] Str. 12.8.8-9: ἔστι τοίνυν ὁ Ὄλυμπος κύκλῳ μὲν εὖ συνοικούμενος, ἐν δὲ τοῖς ὕψεσι δρυμοὺς ἐξαισίους ἔχων καὶ λῃστήρια δυναμένους ἐκτρέφειν τόπους εὐερκεῖς, ἐν οἷς καὶ τύραννοι συνίστανται πολλάκις δυνάμενοι συμμεῖναι πολὺν χρόνον, καθάπερ Κλέων ὁ καθ᾽ ἡμᾶς τῶν λῃστηρίων ἡγεμών. Οὗτος δ᾽ ἦν μὲν ἐκ Γορδίου κώμης, ἣν ὕστερον αὐξήσας ἐποίησε πόλιν καὶ προσηγόρευσεν Ἰουλιόπολιν·

[4] Plin. NH 5.143.5: Ea appellata est Cronia, dein Thessalis, dein Malianda et Strymonis. hos Homerus Halizonas dixit, quando praecingitur gens mari. urbs fuit inmensa Atussa nomine, nunc sunt XII civitates, inter quas Gordiu Come, quae Iuliopolis vocatur et in ora Dascylos.

[5] Plin. Epist. 10.77: C. Plinivs Traiano Imperatori. Prouidentissime, domine, fecisti, quod praecepisti Calpurnio Macro clarissimo uiro, ut legionarium centurionem Byzantium mitteret. Dispice an etiam Iuliopolitanis simili ratione consulendum putes, quorum ciuitas, cum sit perexigua, onera maxima sustinet tantoque grauiores iniurias quanto est infirmior patitur. Quidquid autem Iuliopolitanis praestiteris, id etiam toti prouinciae proderit. Sunt enim in capite Bithyniae, plurimisque per eam commeantibus transitum praebent.

[6] Plin. Epist. 10.78: Traianvs Plinio. Ea condicio est ciuitatis Byzantiorum confluente undique in eam commeantium turba, ut secundum consuetudinem praecedentium temporum honoribus eius praesidio centurionis legionarii consulendum habuerimus. Iuliopolitanis succurrendum eodem modo putauerimus, onerabimus nos exemplo; plures enim eo quanto infirmiores erunt idem petent. Fiduciam diligentiae habeo, ut credam te omni ratione id acturum, ne sint obnoxii iniuriis. Si qui autem se contra disciplinam meam gesserint, statim coerceantur; aut, si plus admiserint quam ut in re praesenti satis puniantur, si milites erunt, legatis eorum quod deprehenderis notum facies aut, si in urbem uersus uenturi erunt, mihi scribes.

[7] Gal. aliment. 6.515: ἔν γε μὴν τοῖς  χειμεριωτάτοις τῆς Βιθυνίας χωρίοις ὀνομάζεταί τι σπέρμα “ζεόπυρον”, οὐκ ἐχούσης τῆς πρώτης συλλαβῆς τὸ ι, καθάπερ ἔχει παρ᾽ Ὁμήρῳ “πυροί τε ζειαί τε ἰδ᾽ εὐρυφυὲς κρῖ λευκόν”. ἐξ αὐτοῦ δ᾽ ἄρ­τος γίγνεται πολὺ βελτίων τοῦ κατὰ Μακεδονίαν τε καὶ Θρᾴκην. καὶ σχεδόν, ὥσπερ τοὔνομα τὸ ζεόπυρον ἐξ ἀμ­φο­τέρων σύγ­κει­ται τῶν ὀνομάτων, τοῦ τε τῆς ζέας καὶ τοῦ πυροῦ, καὶ ἡ οὐσία μέση τί ἐστιν ἀμφοῖν, ὡς ἐξ αὐτῶν κεκραμένη. τοσούτῳ γοῦν ἐστι τοῦ πυροῦ χείρων, ὅσῳ τῆς Θρᾳκίας βρίζης ἀμείνων. ὀνόματα δὲ ταῖ πόλεσιν, ἐν αἷ γίγνεται τὸ σπέρμα τοῦτο, Νίκαια καὶ Προῦσα καὶ Κράτεια Κλαυδιόπολίς τε καὶ Ἰουλιόπολις, ἀλλὰ καὶ Δορύλαιον, ἥ ἐστὶ μὲν ἐσχάτη τῆς Ἀσι­α­νῆς Φρυγίας πόλις, ἔχει δὲ καὶ αὐτὴ τοιοῦτον σπέρμα γεννώμενον ἐν τῇ χώρᾳ, καθάπερ καὶ ἄλλαι τινὲς ὅμοροι πόλεις αὐτῇ. θεάσασθαι δ᾽ ἔστι τὸν γιγνόμενον ἄρτον ἐκ τοῦ σπέρματος τούτου τοσούτῳ βελτίονα τοῦ κατὰ Θρᾴκην τε καὶ Μα­κε­δονίαν ἐκ τῆς βρίζης, ὅσῳ τοῦ πυρίνου  χείρονα.

[8] French’e göre, Lagania/Anastasioupolis Dikmen Höyük’e yerleştirilmelidir. Literatür ve tanıtım için bkz. French 1981, 43-44 ve Belke – Restle 1984, 197.

[9] Ramsay 1890, 196 ve 241.

[10] French (1981, 45), imparatorların bu seferleri için Prusias ad Hypium (Konuralp) ve Klaudioupolis (Bolu) üzerinden giden kuzey hattını kullandıklarını düşünenlerin tersine, seferler ya da seyahat için bu güzergâhın kullanıldığını iddia etmektedir.

[11] Bkz. Onur – Oktan 2013, 98, dn. 4: “Cursus publicus (δημόσιος δρόμος) is the general name given to the road network system established in the Augustan age and utilized by couriers, deliveries and officials to the required places. On these roads there were security points, stations for lodging and places to change horses (mutati­o­nes ve mansiones). The system worked in two divisions: cursus velox was employed in rapidly transferring couriers or officials from one point to another; the cursus clabularis was for the transport of taxes in cash or kind, official uniforms, even sometimes for annona militaris. However, it was in essence not a postal system, but an infrastructure for the journeys of high officials, utilized in facilitating their official business. For the details of the system see Bowersock et al. 1999, 402; Kolb 2001; Kolb 2002, 163-166.”   

[12] Bkz. Onur – Oktan 2013, 98, fn. 5: “Wilkes 2005, 233–234. One of the features of the Severan period was that the Roman road network reached everywhere passing natural obstructions. The roads were maintained and enlarged to speed the march of the army and for developing trade, so that convenient access to frontier regions was provided. These roads are recorded in two main sources, the Tabula Peutingeriana and the Itinerarium Antonini. Apart from these sources there are also numerous milestones from this period, showing these state works.”

[13] Dadastana’nın ünü sadece seyahat rehberlerinden gelmemektedir, aynı zamanda İ.S. 364 yılında İmparator Jovianus’un Syria’dan dönerken aniden öldüğü yer olarak bilinmektedir (Amm. Marc. 25.10.12-13). Dadastana genellikle Nallıhan’daki Karahisar köyüne yerleştirilmektedir. Literatur ve daha fazla bilgi için bkz. Belke – Restle 1984, 154, Karahisar yakınlarındaki İslamalanı Köyü yakınlarındaki kazılar için bkz. Arslan et al. 2011a.

[14] Tab. Peut. Segm. IX.

[15] Itin. Ant. 141-143.1 (s. 65-66): ... Nicia mpm XXIII, Moedo Orientis mpm XVI, Tottaio mpm XXVIII, Dablis mpm XXVIII, Cenon Gallicanon mpm XVIII, Dabastana mpm XXI, Iuliopolim mpm XXVI, Laganeos mpm XXIV, Minizo  mpm XXIII, Manegordo mpm XXVIII, Ancyra mpm XXIV ...

[16] Sartin 2014, 294.

[17] Itin. Burd. 573.4-575.4 (s. 271-272): ... civitas Nicia mil VIII, mutatio Schinae mil VIII, mansio Mido mil VII, mutatio Chogeae mil VI, mutatio Thateso mil X, mutatio Tutaio mil IX, mutatio Protunica mil XI, mutatio Artemis mil XII, mansio Dablae mil VI, mansio Ceratae mil VI, finis Bithiniae et Galatiae, mutatio Finis mil X, mansio Dadastan mil VI, mutatio Trans monte mil VI, mutatio Milia mil XI, civitas Iuliopolis mil VIII, mutatio Hycronpotamum mil XIII, mansio Aganuia mil XI, mutatio Ipetobrogen mil VI, mansio Mnizos mil X, mutatio Prasmon mil XII, mutatio Cenaxem palidem mil XIII, civitas Anchira Galatia ...

[18] French 1981, 106, Table 3 (a), n. 3.

[19] Aziz Theodoros’un hayatında geçen Balgatia/Valgatia’ın tanımlanması ve Tacettin yakınlarında Kirmir Çayı’nın güney kıyısında bir yerde aranması gerektiğine dair bkz. French 1981, 45.

[20] French (1981, 40, Fig. 6, n. 2) tarafından hariç tutulmuştur.

[21] Procop. aed. 5.4.1-6: Ἔστι δὲ ποταμὸς ἐν Γαλάταις, ὅνπερ καλοῦσιν οἱ ἐπιχώριοι Σίβεριν, τῶν μὲν καλουμένων Συκεῶν ἄγχιστα, πόλεως δὲ Ἰουλιουπόλεως ἀπὸ σημείων μάλιστα δέκα, ἐς τὰ πρὸς ἀνίσχοντα ἥλιον. ὃς δὴ πολλάκις ἐξ­α­πι­ναίως ἀρθεὶς ἐπὶ μέγα τῶν ἐκείνῃ ὁδῷ ἰόντων πολλοὺς ἔφθειρεν. οἷσπερ ὁ βασιλεὺς ἀπαγγελλομένοις συνταραχθεὶς δι­α­κω­λυτὴς τοῦ κακοῦ τὸ λοιπὸν γέγονε, τὸν μὲν ποταμὸν γεφυρώσας ἔργῳ ἰσχυρῷ καὶ οἵῳ πλημμύροντι ποταμῷ μάχεσθαι, ἕτε­ρον δὲ τοῖχον ἐν προβόλου σχήματι τῆς γεφύρας ἐς τὰ πρὸς ἕω πεποιημένος, ὃν δὴ πρόμαχον καλοῦσιν οἱ ταῦτα σο­φοί. καὶ νεὼν δὲ αὐτῆς ᾠκοδομήσατο ἐς τὰ πρὸς δύοντα ἥλιον τοῖς παριοῦσι σωτήριον χειμῶνος ὥρᾳ ἐσόμενον. ταύτης δὲ Ἰουλιουπόλεως τὸν περίβολον ἠνώχλει τε καὶ κατέσειε ποταμός, ἀμφὶ τὰ πρὸς ἑσπέραν παραρρέων. ἀλλὰ καὶ αὐτὸν δι­ε­κώλυσεν ὁ βασιλεὺς οὗτος, ἀντιτείχισμα τῷ περιβόλῳ ἐπὶ πόδας οὐχ ἧσσον ἢ πεντακοσίους καταστησάμενος. ταύτῃ τε τὸ τῆς πόλεως ἔρυμα οὐκέτι ἐπικλυζόμενον διεσώσατο.

[22] Sykeon, Alacadağ Çayı (Skopas) üzerindeki Sarılar köprüsünü, Prokopios’un bahsettiği Justinianus Köprüsü olduğunu düşünen Anderson (1897-8, 67-68; Crowfoot – Anderson 1899, 65-67) tarafından ilk defa Çayırhan yakınındaki Eskişehir mevkine yerleştirilmiştir. Fakat buradaki kalıntılar French (1981, 42) tarafından emin bir şekilde tanımlanmıştır ve nekropolisten bulunan sikkeler bu doğrulamıştır (Arslan et alii 2010, 271-273). Sykeon, Prokopios’un belirttiği üzere, Ioulioupolis’in 10 mp (yak. 14,8 km) doğusunda aranmalıdır. Sykeon hakkında detaylı bilgi için bkz. Belke – Restle 1984, 228-229.

[23] Siberis Procop. aed. 5.4.1-6’da geçmektedir; Plinius NH 5.149.8-150.1’deki Hierus ve Itin. Burd.'daki Hicronpotamum ya da Hierospotamos ile eşleştirilmesi ve Kirmir Çayı ile özdeşleştirlmesi için bkz. French 1981, 44-45.

[24] Cinemre 2013, 410-412; Duvarın İ.S. 4. yy. ya da 5. yy.’a ait olabileceği fikrini veren Euthymios Rizos’a teşekkürlerimizi sunarız.

[25] French 1981, 46.

[26] Epigrafik verilere göre, iki muhtemel piskopos Theodoros (Anderson 1899, 68, no.17; Mitchell 1986, no. 159) ve Theodotos’dur (Anderson 1899, 69, no.18; Mitchell 1986, no. 160), krş. French 1981, 42.

[27] Boukellarion theması Opsikion’dan İ.S. 8. yy’da ayrılmıştır ve adını özel kiralanan askerlerden (Boukellarioi) almaktaydı. Kapsadığı eyaletler Galatia, Honorias, Paphlagonia ve Phrygia’nın bazı kısımlarıydı (ODB I 316-317, s.v. Boukellarion). Bununla birlikte, Constantinus VII Porphyrogenitus Ioulioupolis’i anmaz, sadece Ankyra, Klaudiopolis, Herakleia, Prusias ve Teion’u Boukellarion’un önemli kentleri arasında verir. (Cons. Porph. them. Asia.6.19-23: Εἰσὶ δὲ πόλεις αἱ συμπληροῦσαι τὸ θέμα τῶν Βουκελλαρίων τοσαῦται· πρώτη μὲν Ἄγκυρα, μη­τρόπο­λις τῶν Γαλατῶν, δευτέρα δὲ Κλαυδιούπολις, καὶ αὕτη μητρόπολις τῶν Μαριανδυνῶν, τρίτη Ἡράκλεια, τετάρτη Πρου­σι­άς, πέμπτη τὸ Τήϊον.)  

[28] Cowper 1861, 11 (Nikaia Konsili); 28 (Nikaia Konsili); 33 (Nikaia Konsili); 41 (Ankyra Sinodu; Loliopolis olarak geçiyor).

[29] ACO, Conc. Chal. 2,1,1.60.8; 2,1,1.81.4; 2,1,1.120.31; 2,1,1.139.37; 2,1,1.145.31; 2,1,1.148.14; 2,1,1.151.20; 2,1,1.157.39; 2,1,1.169.18; 2,1,1.170.25; 2,1,2.40.41; 2,1,2.73.18; 2,1,2.88.4; 2,1,2.134.10; 2,1,2.146.3; 2,1,3.50.38; 2,1,3.90.27. İlgili kısımların çevirileri ve yorumları için bkz. Price – Gaddis 2005, I 126, I 146, I 195, I 218, I 226, I 229, I 232, I 240, I 255, I 257, II 7, II 98, II 110, II 123, II 210, II 223, II 236, III 13, III 78, III 127, III 200.   

[30] Anderson 1899, 68-69, no.17-18; Mitchell 1986, no. 159-160.

[31] Not. Ep. 1.125; 2.144; 3.178; 4.134; 7.172 (ὁ Ἰουλιουπόλεως ἤτοι Βασιλαίου); 9.68 (ὁ Ἡλιουπόλεως ἤτοι Βασιλαίου); 10.69-70 (ὁ Ἰουλιουπόλεως ἤτοι Βασιλαίου); 13.74-75 (ὁ Ἰουλιουπόλεως ἤτοι Βασιλαίου).

[32] Chron. Pasch. 63.14-15: Κλίματος πέμπτου ... Βιθυνίας Νικομήδεια, Ἀπάμεια, Ἰουλιούπολις, Νίκαια·

[33] Hier. 696.4-697.2: λδ′ Ἐπαρχία Γαλατίας, ὑπὸ κονσουλάριον, πόλεις ζ′· Ἄγκυρα μητρόπολις, Ταβία, Ἄσπονα, Κίν­να, Ῥεγαναγαλία, Ῥεγέμνηζος, Ἡλιούπολις. 

[34] ACO, Synod. Cons. et Hier. 3.118.14-16: Παντολέων ἐλέει θεοῦ ἐπίσκοπος τῆς Ἰουλιουπολιτῶν πόλεως τῆς Γα­λα­τῶν ἐπαρχίας διὰ τῆς ἀναγνώσεως τοῖς πεπραγμένοις ἐπιστὰς σύμψηφος γενόμενος ἐν πᾶσι τοῖς ὁρισθεῖσιν ὑπέγρα­ψα.

[35] Vita St. Theod. 13.16-26: καὶ οὕτως ἐν πάσαις ταῖς ἐκκλησίαις ἀπήρχετο, «ψαλμοῖς καὶ ὕμνοις καὶ ᾠδαῖς πνευ­μα­τι­καῖς ᾄδων καὶ ψάλλων τὸν κύριον». Καὶ ὅπου δἂν μνήμη ἁγίων ἐπετελεῖτο, προθύμως παρεγένετο. Ὁμοίως δὲ καὶ ἐν τῇ Ἰο­πολιτῶν πόλει, οὔσῃ ἀπὸ σημείων δεκαπέντε, ἐν τῷ καιρῷ τῆς παννυχίδος τοῦ ἁγίου μάρτυρος Εὑρέτου, ἐξερχόμενος τῇ ὥρᾳ τοῦ δείπνου ἀπήρχετο δρόμῳ εἰς τὴν παννυχίδα νήστης, καὶ εὐχόμενος καὶ τῶν θείων τοῦ Χριστοῦ μυστηρίων με­τα­λαμβάνων ὑπέστρεφεν ἐν τῇ ὥρᾳ τοῦ μεσονυκτίου καταλαμβάνων τὰ ἴδια. Ἦν γὰρ εὔδρομος πάνυ, ὡς διαφόρως ἐπὶ συν­θηκῶν ἵπποις αὐτὸν συνδραμεῖν τὸ τριμίλιον καὶ νικῆσαι.

[36] Vita St. Theod. 34.1-11: Παρεγένετο δὲ ἐν μιᾷ ὁ οἰκονόμος τῆς Ἡλιουπολιτῶν πόλεως ἁγιωτάτης ἐκκλησίας, Θε­όδω­ρος τοὔνομα, ἐπίκλην Τζοῦτζος, ἐν τῷ σπηλαίῳ αὐτοῦ ὄντι ἐγκεκλεισμένῳ καὶ ἡσυχάζοντι, καὶ διὰ τοῦ ὑπηρέτου ἐδήλωσεν αὐτῷ μετὰ δακρύων λέγων· «ἐλέησόν με, δοῦλε τοῦ θεοῦ, ἐπὶ τῷ συμβεβηκότι μοι δράματι· τὸν γὰρ μειζότερόν μου ἔπεμψα εἰς τὴν ἄνυσιν τῶν χωρίων τῆς ἐκκλησίας. Ὁ δὲ λαβὼν πᾶσαν τὴν πρόσοδον φυγῇ ἐχρήσατο· πολλὰ οὖν δρα­μὼν καὶ ζητήσας καταλαβεῖν αὐτὸν οὐκ ἠδυνήθην. Δυσωπῶ οὖν τὴν σὴν ἁγιωσύνην εὔξασθαι τῷ θεῷ ἐπὶ τῷ παραδοῦναί μοι αὐτόν, ὅτι πᾶσα ἡ ὑπόστασίς μου οὐκ ἀρκεῖ ἀποδοῦναι τῇ ἐκκλησίᾳ τὴν τοιαύτην πρόσοδον ἣν εἴληφεν.»

[37] Anderson (1899, 72-74) Akreina’yı Mihalıççık yakınlarına yerleştirmektedir.

[38] Vita St. Theod. 79.13-27: Ὁ δὲ μακαριώτατος Κυριακὸς ὁ πατριάρχης, κελευσθεὶς καὶ ἐκ τοῦ βασιλέως, ἐπέστειλε τῷ μητροπολίτῃ ποιῆσαι τὸ αἴτημα αὐτοῦ, ἐπιδοῦναι δὲ αὐτῷ καὶ τὸ ὠμοφόριον τῆς ἐπισκοπῆς πρὸς τὸ ἔχειν αὐτὸν τὴν ἀξίαν διὰ τὸ ἅγιον εἶναι καὶ ἀμέμπτως διαδέχεσθαι. Δεξάμενος οὖν τὴν κέλευσιν αὐτοῦ ὁ μητροπολίτης διεδέξατο τὸν μα­κάρι­ον Θεόδωρον τῆς ἐπισκοπῆς, προσενηνοχότος αὐτοῦ λίβελλον, καὶ ἐπιδέδωκεν αὐτῷ καὶ τὸ ὠμοφόριον τῆς ἐπισκοπῆς, συνεβούλευσεν δὲ αὐτῷ ἵνα ὑποχωρήσῃ ἀπὸ τῆς ἐνορίας τῆς ὑποκειμένης τῇ Ἀναστασιουπόλει εἰς ἑτέρας πόλεως ἐνορίαν, μέχρις ἂν ἕτερος ἐπίσκοπος εἰς τὸν τόπον αὐτοῦ γένηται. Ἐξελθὼν οὖν ἐκ τῆς Ἀγκυρανῶν μητροπόλεως ἦλθεν εἰς τὸ κλίμα τῆς Ἡλιουπολιτῶν πόλεως, ἔγγιστα τοῦ χωρίου Πίδρου ἐν τῷ εὐκτηρίῳ τοῦ Ἀρχαγγέλου τῷ ὄντι εἰς Ἄκρηναν, καὶ κατέκρυπτεν ἑαυτόν.

[39] Vita St. Theod. 103.1-7: Ἄλλος δέ τις, κληρικὸς ἐκ τῆς Ἡλιουπολιτῶν πόλεως, ὀνόματι Σολομών, ἐνεργηθεὶς ὑπὸ πνεύματος ἀκαθάρτου παρεγένετο πρὸς τὸν ἁγιώτατον ἄνδρα μετὰ γυναικὸς καὶ αὐτῆς ὁμοίως πασχούσης· καὶ λαμ­βάνον­τες τὴν εὐχὴν αὐτοῦ καθ’ ἡμέραν ἐν βραχεῖ καιρῷ ἠλευθερώθησαν τῶν ἀκαθάρτων πνευμάτων, ὡς ἐκ τούτου ζωγρα­φίαν αὐτοῦ ποιῆσαι ἐν τῷ προσευκτηρίῳ τοῦ ναοῦ τοῦ Ἀρχαγγέλου, ὅπου ἐκάθευδεν.

[40] Vita St. Theod. 120.1-17: Καὶ μετ’ οὐ πολλὰς ἡμέρας ἀνῃρέθη Μαυρίκιος ὁ βασιλεύς, κρατήσαντος Φωκᾶ τῆς βα­σι­λεί­ας. Δομνιτζιόλου δὲ τοῦ ἀνεψιοῦ αὐτοῦ πατρικίου καὶ κουροπαλάτου γενομένου, καὶ ἀποσταλέντος ὑπὸ τοῦ βασιλέως ἐπὶ τὴν ἀνατολὴν ἐπὶ τὸ λαβεῖν τὸν στρατὸν καὶ ἀντιπαρατάξασθαι τῷ τῶν Περσῶν ἔθνει ἐπιβαίνοντι καὶ πραιδεύοντι τὰς ἡμετέρας χώρας, ἐλθόντος τοῦ προειρημένου πανευφήμου ἀνδρὸς μέχρι τῆς Ἡλιουπόλεως καὶ μαθόντος περὶ τῆς τῶν Λα­ζῶν μέχρι Καππαδοκίας ἐπιδρομῆς, καὶ τῆς τοῦ πατρικίου Σεργίου, τοῦ πατρυοῦ τοῦ βασιλέως, γενομένης ἐπ’ αὐτὸν ἀναι­ρέσεως, ἐν πολλῇ λύπῃ καὶ φόβῳ ἐγένετο μὴ τολμῶν τὴν προκειμένην ὁδὸν διανύσαι. Μαθὼν δὲ τὰ περὶ τοῦ θε­ράπο­ντος τοῦ θεοῦ, ἦλθεν ἕως αὐτοῦ ἐν τῷ μοναστηρίῳ, καὶ πεσὼν εἰς τοὺς πόδας αὐτοῦ παρεκάλει εὐχήν τε καὶ βουλὴν ἀγα­θὴν δοῦναι αὐτῷ διὰ τὸ ἐν ἀπορίᾳ αὐτὸν ὄντα μὴ εἰδέναι τί ὤφειλε πρᾶξαι, ἀπαγγείλας αὐτῷ τά τε ὑπὸ τοῦ βασιλέως αὐτῷ ἐγκελευσθέντα καὶ ὡς παρέμποδον αὐτῷ τὴν τῶν Λαζῶν ἐπιδρομὴν γενομένην.

[41] Ramsay 1890, 196; 214-21; 267-273; Ramsay ayrıca şöyle bir not düşmüştür: “A bishop of Noumerika, named Constantine, is mentioned at the Council of 869 ; and Ignatius Juliopolis, or Ignatius Basilii, occurs at the same Council”, fakat bu Ignatius hakkındaki bilgi doğrulanamamıştır.

[42] Alex. Comn. Nov. iv.: Διαλαμβάνον ὡς τῆς μητροπόλεως τοῦ Βασιλαίου καἰ τῆς μητροπόλεως Μαδύτων χηρευου­σῶν ... διανέστησαν οἱ μητροπολίται, ὁ Ἡρακλείας καὶ ὁ Ἀγκύρας, καὶ εἰπεῖν· μὴ ὀφείλειν τἀς τοιαύτας ἐκκλησίας, κἂν ἐτι­μήθη­σαν τῷ τῆς μητροπόλεως ἀξιώματι, παρὰ τοῦ μέρους τῆς μεγάλης ἐκκλησίας ψηφισθῆναι ἀλλὰ παρ` αὐτῶν· διὰ τὸ τὴν ... ἐκκλησίαν τοῦ Βασιλαίου ἐπισκοπὴν εἲναι τοῦ Ἀγκύρας (non vidi, kaynak: Ramsay 1890, 244).

[43] Kiepert 1864, 312-315 (güzerhag) ve 322-323 (Ioulioupolis tahmini); karş. Mannert 1802, 68-75 ve 107.

[44] Lejean 1869, 63-64.

[45] Ramsay 1890, 241; Anderson 1897-8, 68; Crowfoot – Anderson 1899, 69-70; krş. Wilson 1960, 139-140, and Doğancı 2007, 144-145.

[46] French 1981, 36-38, no. Çayırhan 1-3; French 2013, 144-146, no. 92-94 (Çayırhan 1-3).

[47] Arslan et alii 2010, 271-273.

[48] Scopius: Plinius NH 5.143.5; krş. Vita St. Theodori 53; Aladağ Çayı ile özdeşleştirme il ilgili bkz. French 1981, 43.

[49] Cinemre 2013, 409-410.

Sayfa Özeti: ADKAM | Juliopolis

Sayfa Açıklaması: IOULIOUPOLIS / JULIOPOLIS (Çayırhan) ve ÇEVRESİ

Anahtar Kelimeler: